ائلینین یوردونون دردی غمینه ....................... اورکدن یانانین قاداسین آلیم
  سن

سني سندن چوخ سئومك اولارمي؟

سن، يوخ سويله مه.

چونكو ياخشي بيليرسن كي  ائله سينه

سئويرم سني

...

سن سيز قالماق اولارمي؟

سندن آيريلماق  اولارمي؟

سن،ائوت سويله مه.

چونكو بيلميرسن

|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/11/08  |
 هیجا شعری

تقسیم بندی شعرتورکی از نظر نوع سنجش :
 
 
الف:شعر لیریک یاکلاسیک (بر مبنای عروض)
ب:شعر آشیقی یا هجا(برمبنای هجا)
 
ج: شعر ساتیریک(شعرُنو)
الف)شعرلیریک یاکلاسیک (برمبنای عروض):شعر عروضی بخش عمده ای از شعر ترکی را شامل میشود ونمایندگان بزرگی هم دارد که نیازمبرم
به فهم ومطالعه شعر عروضی راضروری می نماید اما به لحاظ اینکه lمطالب زیادی درجرایدوکتب فارسی به آن پرداخته اند نیازی به زحمت مضاعف  نمیباشد
بلکه اشعار عروضی ترکی وآشنایی باآن رامی توان باقرائت  دیوان های اشعار بزرگان این حیطه بدست آورد.دیوان شعرایی مثل:  مولانا نسیمی ومولانافضولی و
استاد شهریار،حکیم هیدجی،و...
توجه:به علت اشتراک دربعضی امورشعرهجاوعروض به چند نکته مهم اشاره می نمایم:
:عروض،علم و یا فن سنجیدن شعر و کلام منظوم با افاعیل عروضی و پیدا کردن اوزان اشعار بر پایه ی آن افاعیل است فقط ذکر این نکته لازم است که اگر شعری که بر این پایه سنجیده می شود مثلاً بر پایه ی فاعلات فاعلات فاعلات شروع شد تا آخر باید این روند ادامه پیدا کند ،در غیر این صورت شعر را شکسته گویند. تعریف قافیه:قافیه به کلماتی در یک شعر گفته می شود که دو و یا چند حرف آنها عین هم باشد به عنوان مثال ایظهاروخبردار در شعرزیر
چون زبان ترکی پسوندی ست،گاهاً سعی بر این می شود که پسوندهای بی معنی جزو حروف قافیه به شمار نرود. تعریف ردیف:ردیف به کلماتی در یک شعر گفته می شود که به طور متناوب در آخر هر بیت عیناً تکرار می شود و معنی همگی آنها یکسان است.به عنوان مثال،"ائت" در: صبا اغیاریدان پؤنهان غمیم دیلداره ایظهار ائت خبرسیز یاریمی حالی خرابیلمدان خبر دار ائت تعریف جناس:جناس ،ردیفی ست که معانی متفاوت در ابیات متفاوت داشته باشد.به عنوان مثال: خسته اولدوم دخیل دؤشدؤم هئی دره یولوم اولدو یوخوش،ائنیش،هئی دره ال آچمیشام ایندی شاهی حیدره قووما ئوز قاپیندان آی آغا هارای خسته قاسیم Heydərə، جناس بند فوق می باشد که در اولی به معنی قاپی در دومی به معنی درّه و درسومی که منظور حضرت علی(ع) می باشد. تذکر:یک شعر می تواند به تنهایی قافیه و یا جناس داشته باشد ،اما ردیف(کلماتی که عیناً نوشته می شوند و دارای معانی یکسانند) نمی تواند به تنهایی در یک شعر ظاهر شود مگر اینکه با قافیه بیاید.

 
ب:شعر بر مبنای هجا؛
بدون شک ادبیات تورکی آذربایجان خاصه ادبیات شفاهی آن از غنی ترین و پربارترین ادبیات های شفاهی(فولکلوریک) جهان محسوب می شود، ادبیاتی که علی رغم بی مهری ها،دشمنی ها،کتاب سوزی ها،خفقان فرهنگی و زبانی،خفقان اندیشه و بیان در دوران رژیم ملعون و منحوس پهلوی،بی توجهی مغرضان زبان و ادبیات تورکی،کم توجهی دوستان و.. همچنان بعد از گذشت هزاران سال سرزنده و پویا بوده و هست و تداوم این ادبیات مقدس نیز در گرو توجه و ارزش نهادن و بها دادن به این ادبیات است. چه کسی می تواند نقش ادبیات تورکی را در تشکیل،ترویج،تبلیع و تعیمق ادبیات شیعی در میان سایر ادبیات جهان اسلام انکار کند؟ چه کسی می تواند انکار کند نقش کم نظیر ادبیات شفاهی آزربایجان را در شکل گیری اولین امپراطوری شیعه در جهان اسلام را؟ پرداختن به این ادبیات مقدس مصداق جهاد با زبان و شمشیر است که پیغمبر اکرم(ص) نیز در حدیثی به آن اشاره فرموده اند. توجه کردن و بهاء دادن به گونه های شعری آزربایجان که پشتوانه هزاران ساله مردمی و دینی را دارا می باشد. بها دادن به اسلام و قرآن و تفکر ناب علوی می باشد، چراکه گونه های شعری در ادبیات شفاهی آزربایجان در طول قرن های متمادی محمل و موکب مضمون و محتوای اسلامی و قرآنی اعم از (اندیشه ناب محمدی، علوی،عاشورائی،انتظار، مهدویت،وطن دوستی و...) در کنار تم های زمینی و آسمانی و عرفانی به عنوان مقدس ترین و غنی ترین و زیباترین مضمون های شعری محسوب می شوند. سراینده گونه های متعدد شعر آزربایجان در برخی از گونه ها مانند بایاتی یک ملت هست،تفکرات و اندیشه های یک ملت است، احساسات و عواطف پاک و زلال جامعه می باشد، شاعر شعرهای شفاهی آزربایجان ملت بوده، یک نظام فکری و عقیدتی و دینی بوده نه یک شاعر و نه یک حس؛ ادبیات شفاهی آزربایجان از پشتوانه قوی و ساختارمند دینی،تاریخی و مردمی برخوردار است و ادبیاتی که چنین پشتوانه ای را دارد مادامی که مردم هست ملت هست و دین هست مسیر زلال و دریاگونه خود را علی رغم تمام دست اندازیهای بشری و غیر بشری طی کرده و خواهد کرد. تعریف هجا:واحد ملفوضی است که با یک دم زدن بی فاصله و قطع، ادا می شود و گوینده و شنونده آن را واحد گفتار ادراک می کند. تشخیص این تمایز جزو نخستین دروس مقطع ابتدایی ست.آنرا بخش  یاسیلاب نیز می گویند. چند کلمه ی تک هجایی: تورک.بال.یار.آد چند کلمه ی دو هجایی: آنا .آتا.دومان چند کلمه ی چند هجایی: ساوالان.اردبیل.یاراشیق از مثال های فوق مشخص است که تعداد هجاها ربطی به تعداد حروف ندارد،ممکن است یک کلمه ی تک هجایی از یک کلمه ی دو هجایی تعداد حروف بیشتری داشته باشد. توجه: تمامی واژه ها را می توان بر اساس تعداد هجا تقسیم بندی کرد،لزومی ندارد که حتماً کلمات کامل و با معنی را هجا بندی کنیم به عنوان مثال: Sa ،که یک هجای کوتاه است ،حال معلوم نیست این Sa از کدام قسمت یک کلمه جدا شده است،مثلاً می تواند دو حرف اول در Savaşma باشد و یا در Basan و یا حتی به طور مجزا به عنوان پسوند شرطی ساز. در شعر ِ بر مبنای هجا، فقط از ویژگی تعریف هجا استفاده می شود و مصرع ها بر پایه ی اقسام هجا چیده میشوند.یعنی فقط کافیست که مصرع ها دارای هجاهای برابر باشند ،خواه کوتا و خواه بلند و یا کشیده.اگرچه تفاوت های آشکار مصرع ها از نظر انواع هجا،کمی مشکل است اماعدم  اهمیت نوع هجا(کوتاه ،بلند ویاکشیده)  و محدودشدن به حروف صدادارعربی (کسره ،فتحه،ضمه وآ-ای-او)باعث میشود علاوه براین حروف ازسه حرف دیگرصدادارترکی استفاده کنیم وبااستفاده از 9حرف صدادارزبان ترکی کلمات  رااصیل وبدون تغییراداکنیم.و به مجبور به ادای ناصحیح وغلط کلمات بخصوص ضمایرنباشیم.که به عنوان مثال میتوان به تلفظ غلط وازگان کربلایا(تلفظ غلط به صورت کربلایه).قارا(قاره).یارا(یاره)اشعارعروضی ترکی اشاره کرد .ودیگراینکه عروض باعث گسیل شدن   بسیاری ازکلمات عربی وفارسی    به زبان ترکی شده است چونکه  ادای این کلمات راحت ویافتن قافیه  آسان میباشد.
قالب های شعر هجا: 1.گرایلئ یک شعر 8 هجایی با فرمول کلی زیر: T X S X T21 T22 T23 X T31 T32 T33 X . . . Tn1 Tn2 Tn3 X حروفات فوق نشان دهنده ی قافیه و یا ردیف قافیه و یا جناس ِ گرایلی می باشند. X را قافیه ی (ردیف قافیه ویا جناس) گرایلی و Tij را قافیه ی (ردیف قافیه ویا جناس) بندi ام گرایلی می گویند. i بین 2 و n j بین 1 و 3 به عنوان مثال قافیه(ردیف قافه و یا جناس ِ) بند سوم گرایلی T3 می باشد. تذکر:مصرع اول و سوم بند اول آزاد از ردیف- قافیه می باشند(آزاد بودن مصرع را با متغیر های آزاد SوT) نمایش داده ایم. تذکر: ممکن است X کل مصرع باشد،بدین ترتیب به جای اینکه قافیه (ویا قافیه ردیف و یا جناس) تکرار شود کل مصرع تکرارمی شود. تذکر:X را ردیف-قافیه ی اصلی شعر نامند و Tij ها را ردیف-قافیه ی فرعی شعر می گویند.در واقع ردیف قافیه های فرعی ،ردیف-قافیه های سه مصرع هر بند می باشد.(بند دوم به بعد) صبا،احوالیمی بیر-بیر واریب اول یاره عرض ایله غم ؤ دردی-دیلیم شرحین دئییب،دیلداره عرض ایله! گئده ر سن کویینه یارین او قددی سروی رفتارین فغانین بؤلبؤلی-زارین گؤلی-گؤلزاره عرض ایله! دئسن من زارؤ گیریاندان وؤجودی،باغری بؤریاندان دمادم تیغی-هیجراندان جیگر صد پاره،عرض ایله! صبا،گل سیری-گؤلزار ائت گؤلؤ ریحانی بیدار ائت طبیبه دردیم ایظهار ائت غمی غمخواره عرض ایله! ویدادی خسته بیمارین بلای-عشقدن زارین سؤزؤن مشتاقی-دیدارین یئتیر رخساره،عرض ایله! خسته ویدادی صبا،(2)احوالیمی(4) بیر- بیر(2) واریب(2) اول یاره(3) عرض ایله(3) غم ؤ(2) دردی-دیلیم(4) شرحین(2) دئییب،(2)دیلداره(3) عرض ایله!(3) گئده ر سن(3) کویینه(3) یارین(2) او قددی(3) سروی(2) رفتارین(3) فغانین(3) بؤلبؤلی(3)-زارین(2) گؤلی(2)-گؤلزاره(3) عرض ایله!(3) دئسن(2) من زارؤ(3) گیریاندان(3) وؤجودی،(3)باغری(2) بؤریاندان(3) دمادم(3) تیغی(2)-هیجراندان(3) جیگر(2) صد پاره(3)،عرض ایله!(3) صبا،(2)گل سیری(3)-گؤلزار ائت(3) گؤلؤ(2) ریحانی(3) بیدار ائت(3) طبیبه(3) دردیم(2) ایظهار ائت(3) غمی(2) غمخواره(3) عرض ایله!(3) ویدادی(3) خسته(2) بیمارین(3) بلای(3)-عشقدن(3) زارین(2) سؤزؤن(2) مشتاقی(3)-دیدارین(3) یئتیر(2) رخساره (3)،عرض ایله!(3) تذکر یک:مصرع های دوم و چهارم بند اول و مصرعهای چهارم سایر بندها به صورت233 تقسیم بندی شده اند.ودو مصرع آزاد اول به فرم 242 می باشد.این تقسیم بندی واحد، به طور شانسی انجام نگرفته بلکه مصرع هایی که وجه تشابه دارند به یک فرم تقسیم بندی شده اند.(البته این همواره رعایت نمی شود)اما در هر صورت در شعر هجا دار(بر خلاف شعر بر پایه ی عروض) لازم نیست که حتماً شعری که با یک واحد شروع می شود با همان تقسیم بندی نیز تمام شود.سه مصرع اول سایر بندها(بندهای دوم تا آخر)به خوبی این موضوع را مشخص می کنند.به عنوان مثال در بند آخر: 323 332 233 تقسیم بندی سه مصرع این بند می باشد. تذکر دو:درچنین قالبهایی منظور از؛ مصرع هایی که وجه تشابه دارند اینست که:در یک گروه قرار می گیرند،بدین ترتیب که: گروه اول:دو مصرع آزاد بند اول(مصرع اول و سوم) گروه دوم:مصرعهایی که شامل ردیف-قافیه ی اصلی شعر می باشند. گروه سوم:مصرعهایی که شامل ردیف-قافیه ی فرعی شعر هستند. Səba, əhvalımı bir-bir Varıb ol yarə ərz eylə. Qəmü dərdi-dilim şərhin Deyib, dildarə ərz eylə! Gedərsən kuyinə yarın, O qəddi-sərvi-rəftarın, Fəğanın bülbüli-zarın Güli-gülzarə ərz eylə! Desən mən zarü giryandan, Vücudi, bağrı büryandan, Dəmadəm tiği-hicrandan Ciyər sədparə, ərz eylə! Səba, gəl seyri-gülzar et, Gülü reyhanı bidar et Təbibə dərdim izhar et, Qəmi qəmxarə ərz eylə! Vidadi xəstə bimarın, Bəlayi-eşqdən zarın, Sözün müştaqi-didarın Yetir ruxsarə, ərz eylə! X=arə ərz eylə T2j=arın T3j=andan T4j=ar et T5j=arın چند نکته: 1.چون گرایلی با مصرع آزاد شروع می شود لذا گروه اول(مصرع های آزاد) آهنگ و فرم کلی شعر را مشخص می کنند. 2.گروه سوم(سه مصرع اول بندها ی دوم به بعد)هر بار یک موضوع خاصی را شروع می کند و ممکن است ربط چندانی با سایر سه مصرع بندهای بعدی نداشته باشد. 3.چون گروه دوم و گروه سوم هر دو مجموعاً(به علاوه ی دو مصرع آزاد) کل شعر را بوجود می آورند و هر بار در آخر بند(مصرعای چهارم)مضمون اصلی شعر یادآوری می شود لذا در هر بند دو موضوع متفاوت بحث می شود اولی موضوع فرعی بند مذکور و دومی موضوع اصلی شعر که در مصرع آخر یاد آوری می شود.در واقع ربط دادن این دو موضوع در هر بند ِگرایلی، راز سرودن شعر در قالب ِ گرایلی ست .این مهم بر عهده ی مصرعی خواهد بود که وجه اشتراک دو موضوع باشد و آن مصرعی نیست مگر مصرع سوم هربند که علاوه بر ختم موضوع فرعی زمینه را آماده برای ادامه ی موضوع اصلی می کند.لذا هنر گرایلی سرایان در همین رمز مصرع سوم هر بند می باشد.(بند دوم به بعد)که با چه ظرافتی آنرا بسرایند. کؤنؤل صبرؤ قرار ائتمز گئده ر یار اولمایان یئرده محبت پاییدار اولماز وفادار اولمایان یئرده وفا قیل بیر وفاداره اولاشما هر بی ایقراره مطاعین آتما بازاره خریدار اولمایان یئرده منیم هم رازؤ هم دردیم دئییم هر بد نؤما گؤردؤم هؤنر کسب ایلمز مردؤم ناموس،عار اولمایان یئرده خودا،سن ساخلا گئل فردی چتیندیر یالقیزین دردی پریشانلیق تاپار مردی هاوادار اولمایان یئرده دیلا،لاف ائتمه مؤطلق ده ن دؤشرسن ظؤلمه ناحقده ن نئچین مردؤم دؤنر حق ده ن بیر آزار اولمایان یئرده؟ کئل ای کؤنلؤ اولان روشن قبول ائت بو سؤزؤ منده ن نئجه مقدور اولور مسکن گؤله، خار اولمایان یئرده کؤنؤل دؤنیادا یار ایستر اولوبدور بیقرار،ایستر ویدادی خسته وار ایستر هاچان یار اولمایان یئرده؟ خسته ویدادی تذکریک:تعداد حروف تکراری قافیه حداقل باید دو تا باشد،حال تنها مصوت ها ی بلند می توانند به تنهایی قافیه ی یک شعر تلقی شوند. تذکردو:بعضی از حروف در شعر معادل هم به کار رفته اند به عنوان مثال: i و ü در : Mənim həmrazü həmdərdim Deyim hər bədnüma gördüm. Hünər kəsb eyləməz mərdüm Namus, ar olmayan yerdə

نه باخئرسان دالدالاردان منه بیگانه لر کیمی دوروم دولانئم باشئنا شاما پروانه لر کیمی بؤلبؤللر اوچدو گؤللره سونالار دؤشدؤ گؤللره منی سالئبسان چؤللره دلی-دیوانه لر کیمی سروی قامت چشمی خونبار بو گئن دونیام اولوبدور دار بو سینه مده خزینه وار کؤهنه ویرانه لر کیمی خسته قاسئم تیکمه داشلئ کؤنلؤ غملی،گؤزؤ یاشلئ گؤلده ن چئخدی یاشئل باشلئ سیلکیندی سونالار کیمی خسته قاسئم

، جناس بند فوق می باشد که در اولی به معنی قاپی در دومی به معنی درّه و درسومی که منظور حضرت علی(ع) می باشد. تذکر:یک شعر می تواند به تنهایی قافیه و یا جناس داشته باشد ،اما ردیف(کلماتی که عیناً نوشته می شوند و دارای معانی یکسانند) نمی تواند به تنهایی در یک شعر ظاهر شود مگر اینکه با قافیه بیاید.

 
ب:شعر بر مبنای هجا؛
بدون شک ادبیات تورکی آذربایجان خاصه ادبیات شفاهی آن از غنی ترین و پربارترین ادبیات های شفاهی(فولکلوریک) جهان محسوب می شود، ادبیاتی که علی رغم بی مهری ها،دشمنی ها،کتاب سوزی ها،خفقان فرهنگی و زبانی،خفقان اندیشه و بیان در دوران رژیم ملعون و منحوس پهلوی،بی توجهی مغرضان زبان و ادبیات تورکی،کم توجهی دوستان و.. همچنان بعد از گذشت هزاران سال سرزنده و پویا بوده و هست و تداوم این ادبیات مقدس نیز در گرو توجه و ارزش نهادن و بها دادن به این ادبیات است. چه کسی می تواند نقش ادبیات تورکی را در تشکیل،ترویج،تبلیع و تعیمق ادبیات شیعی در میان سایر ادبیات جهان اسلام انکار کند؟ چه کسی می تواند انکار کند نقش کم نظیر ادبیات شفاهی آزربایجان را در شکل گیری اولین امپراطوری شیعه در جهان اسلام را؟ پرداختن به این ادبیات مقدس مصداق جهاد با زبان و شمشیر است که پیغمبر اکرم(ص) نیز در حدیثی به آن اشاره فرموده اند. توجه کردن و بهاء دادن به گونه های شعری آزربایجان که پشتوانه هزاران ساله مردمی و دینی را دارا می باشد. بها دادن به اسلام و قرآن و تفکر ناب علوی می باشد، چراکه گونه های شعری در ادبیات شفاهی آزربایجان در طول قرن های متمادی محمل و موکب مضمون و محتوای اسلامی و قرآنی اعم از (اندیشه ناب محمدی، علوی،عاشورائی،انتظار، مهدویت،وطن دوستی و...) در کنار تم های زمینی و آسمانی و عرفانی به عنوان مقدس ترین و غنی ترین و زیباترین مضمون های شعری محسوب می شوند. سراینده گونه های متعدد شعر آزربایجان در برخی از گونه ها مانند بایاتی یک ملت هست،تفکرات و اندیشه های یک ملت است، احساسات و عواطف پاک و زلال جامعه می باشد، شاعر شعرهای شفاهی آزربایجان ملت بوده، یک نظام فکری و عقیدتی و دینی بوده نه یک شاعر و نه یک حس؛ ادبیات شفاهی آزربایجان از پشتوانه قوی و ساختارمند دینی،تاریخی و مردمی برخوردار است و ادبیاتی که چنین پشتوانه ای را دارد مادامی که مردم هست ملت هست و دین هست مسیر زلال و دریاگونه خود را علی رغم تمام دست اندازیهای بشری و غیر بشری طی کرده و خواهد کرد. تعریف هجا:واحد ملفوضی است که با یک دم زدن بی فاصله و قطع، ادا می شود و گوینده و شنونده آن را واحد گفتار ادراک می کند. تشخیص این تمایز جزو نخستین دروس مقطع ابتدایی ست.آنرا بخش  یاسیلاب نیز می گویند. چند کلمه ی تک هجایی: تورک.بال.یار.آد چند کلمه ی دو هجایی: آنا .آتا.دومان چند کلمه ی چند هجایی: ساوالان.اردبیل.یاراشیق از مثال های فوق مشخص است که تعداد هجاها ربطی به تعداد حروف ندارد،ممکن است یک کلمه ی تک هجایی از یک کلمه ی دو هجایی تعداد حروف بیشتری داشته باشد. توجه: تمامی واژه ها را می توان بر اساس تعداد هجا تقسیم بندی کرد،لزومی ندارد که حتماً کلمات کامل و با معنی را هجا بندی کنیم به عنوان مثال: Sa ،که یک هجای کوتاه است ،حال معلوم نیست این Sa از کدام قسمت یک کلمه جدا شده است،مثلاً می تواند دو حرف اول در Savaşma باشد و یا در Basan و یا حتی به طور مجزا به عنوان پسوند شرطی ساز. در شعر ِ بر مبنای هجا، فقط از ویژگی تعریف هجا استفاده می شود و مصرع ها بر پایه ی اقسام هجا چیده میشوند.یعنی فقط کافیست که مصرع ها دارای هجاهای برابر باشند ،خواه کوتا و خواه بلند و یا کشیده.اگرچه تفاوت های آشکار مصرع ها از نظر انواع هجا،کمی مشکل است اماعدم  اهمیت نوع هجا(کوتاه ،بلند ویاکشیده)  و محدودشدن به حروف صدادارعربی (کسره ،فتحه،ضمه وآ-ای-او)باعث میشود علاوه براین حروف ازسه حرف دیگرصدادارترکی استفاده کنیم وبااستفاده از 9حرف صدادارزبان ترکی کلمات  رااصیل وبدون تغییراداکنیم.و به مجبور به ادای ناصحیح وغلط کلمات بخصوص ضمایرنباشیم.که به عنوان مثال میتوان به تلفظ غلط وازگان کربلایا(تلفظ غلط به صورت کربلایه).قارا(قاره).یارا(یاره)اشعارعروضی ترکی اشاره کرد .ودیگراینکه عروض باعث گسیل شدن   بسیاری ازکلمات عربی وفارسی    به زبان ترکی شده است چونکه  ادای این کلمات راحت ویافتن قافیه  آسان میباشد
قوشما دومین قالب شعری که به جرأت می توان گفت مشهورترین قالب شعری هجاست است،قوشما نام دارد.تنها تفاوت قوشما با گرایلئ در تعداد هجاهای آن است،قوشما یک شعر 11 هجایی ست.همانند گرایلئ،قوشما نیز ضرورتی ندارد که تقسیم بندی واحد های آن فرمولیک باشد در هر صورت شعر گفتن با فرمول های زیر آسان تر است: 443 434 344 اکثر شعرایی که در سرودن گرایلئ چیره دست اند در سرودن قوشما نیز مهارت دارند. "جان" دئمک له جاندان جان اسکیک اولماز محبت آرتئرار،مهریبان ائیلر "چور"دئیه نین نفعی نئدی دؤنیادا آباد کؤنؤل لری،پریشان ائیلر ناکس آدام دانئشئقدان ساز اولار کرمدن کم،سخاوتدن آز اولار نؤطفه ده قارئشان شئییت باز اولار مرد ده سئغئشدئرماز،ناحق قان ائیلر بیر گؤن منصور قالخار،گئلر توخماق-یای داغلارئ آتماغا ائیلر حاققئ سای سئچیلمز محشرده نه شاه،نه گدای خالیقی لم یزل،حاق دیوان ائیلر مذمت ائیلمه من بی نوانی صاحیبی سلطنت،ای گوهر کانی منیم سؤزؤم یولدان چئخان موللانی اینشا للاه، قایتارار،مؤسلمان ائیلر من ایسترم،عالیم مؤمین یؤز اولا میلی حاققا دوغرو،یولو دؤز اولا دیلی له زبانئ أؤزبه أؤز اولا علسگر یولوندا جان قوربان ائیلر عاشئق علسگر
__________________
بایاتیسومین قالب شعر هجایی که به آن خواهیم پرداخت،بایاتی هست،بایاتی یک شعر هفت هجایی ست. یک بایاتی ،یک بند 4 مصرعی ست که هر مصرع آن از هفت هجا تشکیل یافته است.البته ممکن است چندین بایاتی در کنار هم از یک مضمون مشترک پیروی کنند و در مجموع تمامی بند ها یک شعر محسوب شوند،که به ندرت چنین چیزی دیده می شود.عموماً بایاتی یک شعر عامیانه پسند است که شاعران این قالب از میان خود مردم عادی بر می خیزند.کمتر شاعران مشهور و چیره دست دست به سرودن بایاتی می زنند..مگر چند استثناء که اگر این اتفاق هم بیفتد معمولاً شعرای بایاتی ها گمنام می ماند. فرمول کلی بایاتی به طور زیر است: Y1X Y2X - Y4X که در آن X ردیف بایاتی و Yi قافیه ی مصرع i ام بایاتی ست.درواقع:i=1,2,4 ومصرع سوم همیشه آزاد است. اگر چندین بایاتی در کنار هم یک مضمون را تشکیل دهند،ممکن است ردیف و قافیه ی هر بند(بایاتی)خود مجزا از سایرین باشد. سرودن بایاتی به خاطر کم بودن تعداد هجاهای آن و عامیانه بودنش بسیار ساده و ابتدایی به نظر میرسد ولی در واقع قالبی بسیار تأثیر گذار، شیرین و گاهاً پیچیده به نظر می رسد. معمولا دربایاتیً صنعت جناس بسیار پر کاربرد است. چند نمونه: عرب گلدی، های وئرین نه ایسته سه پای وئرین آزا دوران دئییللر گئتیرین تای- تای وئرین گمی گئلدی ،یان گئلدی ایچینده بیر جان گئلدی وطن حسرتی چئکدیم گؤزلریمده ن قان گئلدی من عاشیقم او دالا او بوداغا،او دالا وارمی اوجاغی سؤنه ن أؤره ییمده ن اود آلا!؟ جناس در این بایاتی با ظرافت هر چه تمام تر به کار رفته است: در مصرع اول منظور از "اودالا"یعنی حرف دال در مصرع دوم به معنای شاخه هست . و در مصرع سوم در معنی آتش است. به خاطر اینکه در بایاتی هم تعداد مصرع ها کم است و هم تعداد هجاها ،رساندن مفهوم با این حروفات کم، قدری مشکل به نظر می رسد،لذا گاهاً ممکن است یک بایاتی مبهم به نظر برسد! بو عاشئق(قم)غم اریدیر آی أؤزؤن قمریدیر آتی مئهمز ئولدؤرؤر ایگیتی غم اریدیر *** آمان فلک سیس گؤنه پرده چئکیب سیس گؤنه یاخشئ ئولدؤ قورتاردئ له له قالدی پیس گؤنه عاشیق له له *** بو داغلار کؤمؤرده ندی کئچن گؤن ئومؤرده ن دی له له بیر قو وون دردی
طاغلاری دمیرده ندی عاشیق له له *** من عاشئق او گؤنئیلر یاخشئ یار ئوگؤ نئیلر یار یارئنا قو ووشسا بایرامئن او گؤن ائیلر سارئ عاشیق کؤینئییم داردئ منیم ایشیم آه-زاردئ منیم عبدالله یامان دئمه ز کعبه م پاداردئ منیم پادارلی عبدالله سؤیؤنؤ یارا باغلار بایقولار یارا باغلار یارامئ یار باغلاسئن یار یاخشئ یارا باغلار شمکیرلی عاشئق حؤسین شاعیر ائلینه یانار ائل ده شاعیرین دانار! اونون أوره ک سؤزؤنؤ
أوره گی یانان قانار
قالب هجا قالب بعدی که به آن خواهیم پرداخت،قالب هجاست،هر چند که تا به حال فقط قالب های شعر هجا را بررسی کرده ایم؛- گرایلئ،قوشما،بایاتئ،دیوان ی،بئشلیک ،- همگی این قالب ها بر اساس تعداد هجا سنجش می شوند نه نوع هجا،و قالب اخیر نیز علاوه بر آن که از همان دسته قالب های هجایی ست،بر حسب اتفاق نام ِ قالب هجا، بر خود گرفته است؛البته شاید این مسأله زیاد هم بر حسب اتفاق نباشد و شاید اولین قالب شعر هجا ست که به این نام مشهور شده است. فرمول شعر هجا به گونه ی زیر است: o ----------------------------- ---------------------- X1Y1 ----------------------------- ---------------------- X1Y1

----------------------------- ---------------------- X2Y2 ----------------------------- ---------------------- X2Y2

----------------------------- ---------------------- X3Y3 ----------------------------- ---------------------- X3Y3
 
.
 
.

----------------------------- ---------------------- XnYn
 
----------------------------- ---------------------- XnYn یک شعر هجا با n بند،به طوری که در تمامی بند ها مصرع های اول و سوم آزاد و مصرع های دوم و چهارم هر بند با یکدیگر ردیف – قافیه اند.در واقع لازم نیست که ردیف-قافیه ی بند اول با ردیف-قافیه ی بند های دیگر عین هم باشد،و ردیف –قافیه ی بند دوم و الی آخر نیز به همان ترتیب.اما متمایز بودن ردیف-قافیه های هر بند بدین معنا نیست که مفهوم کلی شعر نیز در هر بند عوض می شود،معمولاً این قالب یک مفهوم کلی را در بر دارد.  
مثال: بعضاً ائله منی اینجیدیر حیات گؤنشده گؤزؤمه آنجاق تار گلیر ئؤزؤم سئون کیمین اولانمایاندا داها یاشاماقدا منه عار گلیر گاهدانکی چالیشیب ئؤزؤم اولورام وارلیق گلیر منه باغچالی باغلی چیخیب ئؤزلؤگؤمدن ئؤزگه اولاندا بیر اینسان اولورام دیلی قاداخلی گلیر سوراغیما ایلهام پری سه چیرپینیر قوش کیمین قلم الیمده کلمه لر بیر به بیر أؤره کدن چیخیب مین رنگه بویانیر قورخاخ دیلیمده الیم قول اولوبدور قورخاخ دیلیمه بونو یاز،باش اوسته،اونو پوز،نئینک بو آغا-نؤکرین الینده آنجاق آوارا قالیبدیر چرپینان أؤره ک مین چولا بؤرؤنؤر بیر چیلپاق سؤزؤم سؤزؤمده ئؤزؤمه بعضاً یاد اولور مصلحت شعریمی بیر حالا قویور دوستلاریم وایسینیردوشمان شاد اولور قلم احتیاطلا دولانان زامان نه شیشی یاندیرار نه کاباب یانیر ائله بوجور اولور شاعیر ئؤلمه میش یازدیغی سؤزؤندن ئؤزؤ اوتانیر یاداکی شاعیرین ئؤزؤندن قاباخ سؤزؤ قیسمت اولور قارا تورپاغا بعضاً ده اولورکی دؤنه ن یازدیغی بو گؤن ئوز الیلن گئدیر اوجاغا گلین،دویغولارین اینجه ساپینا اینجی لر یئرینه کسسک دؤزمیه ک گلین،سؤز یازاندا باغلیاق دیلی بیر آزادا اؤره یین سسین دینلیه ک اؤره کدن چیخماسا شاعیرین سؤزؤ اؤره کلر قولاغی دینله مز اونو شعر گییه بیلر ایهام پالتاری آنجاق گییه بیلمز خیانت دونو قلم مضراب اولسا اؤره ک تئلینه ماهنیلار یارادار،اؤره ک لر آلار شاعیر اویان زامان یادلار فئلینه آلچاقی اوجالدار ئؤزؤ خیردالار شاعیر دؤشه بیلمز ایلهام دالیجا ایلهاملار شاعیری آختاریب تاپار تکنیکین اللری چاتمایان یئرده شاعیر ال اوزادار شاعیر ال تاپار شعرده شاعیره"خزری"دئمیش کن زحمتین چکدیگی اوغول کیمیدیر شاعیر دؤنیالارا حاکیم اولسادا گینه شعری اؤچؤن بیر قول کیمیدیر شعردین بئجرمز چؤره ک آغاجی بیتسه ده شعردن اغچالی باغلار شاعیره گیزلین سه دردین علاجی تکجه درد اهلینی شاعیر قوجاقلار باشقا بیر دؤنیادیر شاعیر دؤنیاسی اوردا نه حاصار وار نه تیکانلی سیم آنجاق او دؤنیادان هر سحر آخشام آزاد لولکه لره قووزانار نسیم شاعیر اوره کلرده یئرین سالانماز سؤزؤ اؤره یی نین سؤزؤ اولماسا شعرین آغاجی دا بارا دولانماز ریشه سی اؤره کدن سوواریلماسا ... ... ... عاصم کفاش اردبیلی
 
 
از دیگرقالب‌های شعری خاص  هجادرترکی نظیر تویوق
Tuyuq، قوشوق Qopşuq، چنگه çəngə، آرازواری Arazvārı، تورکی Türki  و نازلاما Nazlamaوماهنی......می باشند
تویوق Tuyuq : تویوق دوبیتی شبیه رباعی و به وزن عروضی فاعلاتن فاعلاتن فاعلن است.مضامین آن بیشتر فلسفی و عرفانی بوده و از 11 هجا تشکیل شده است و به قوشمای ترکی نزدیک است . این نوع شعرترکی را اولین بار قاضی برهان‌الدین سروده است. ساللاما Sallama: ساللاما به معنای ظروف آویزان،آویخته و آویز می باشد و همچنین به معنای گوشواره،چلچراغ و پلنگ نیز بکار می رود ولی در معنای آهنگ چوپان(چوبان بایاتی) نیز می آید گونه ای از شعر گرایلی نیز می باشد که دارای چندین بند و هر بند نیز چهار مصراع که کلیت موضوع و تم در تمام بندها رعایت می شود. "چوبان بایاتی" می گویند چون چوپانها از این گونه شعری استفاده زیادی کرده و گاها نیز خود، شعرهایی نیز در این گونه می سرایند • نازلاما Nazlama: نازلاما به معنای ناز کردن و نوازش می باشد و نوعی شعر و گونه ای از شعر آزربایجان که برای ابراز محبت به اطفال و کودکان مخصوصا دختر بچه ها به کار می رود و بیشتر نیز به صورت قوشمالار و یا دو بیت دوبیت سروده می شود. انتقال مفاهیم اخلاقی و اانسانی و احساسی و عاشقانه نیز مورد استفاده "نازلامالار"قرار می گیرد. آران گوزله مه سی(ائران گوزله مه سی) iran gozlamasi/aran gozlamasi : قبل از پرداختن به گونه شعری "ائران گوزله مه سی" لازم است که یادآوری گرددکه": کلمه "ائران" یا"ایران- iran" {به عنوان یک کلمه ترکی} در فرهنگ لغت ترکی – فارسی آقای پرویز زارع شاهمرسی چنین معنا شده است:ایران با "ای" کوتاه به معنای نزدیک بوده و در معنای متضاد با "ایراق – Iraq" به معنای دور استفاده می شود و همچنین نام بسیاری از دختران ترک چه در گذشته های دور و اکنون "ایران" می باشد. از "ایران" به معنای به مقصد رسیده،عارف و سالک نیز استفاده می شود . همچنان که "ایران" اسمی دخترانه است مذکر آن نیز" ایراج – iraj" و یا" ایرج- iraj" می باشد که اسمی پسرانه می باشد. در بسیاری از مناطق ترک نژاد و ترک زبان ایران زمین، اسم بسیاری از دختران"ایران – iran"و اسم بسیاری از پسران "ایرج – iraj" می باشد. اما :آران گوزله مه سی(ائران گوزله مه سی): آران گوزله مه سی نام یکی از گونه های شعر تورکی آزربایجانی و همچنین نام یکی از آهنگهای موسیقی عاشیقی آزربایجان هست این گونه شعری شبیه قوشمالار می باشد. دوبیتی گونه هایی که گونه ای از شعر آزربایجانی نیز محسوب می شوند. "ائران گوزله مه سی" مانند قوشمالار دارای 5 بند و هر بند نیز 4 مصراع و هر مصراع نیز 11 هجا دارند. در بند اول مصراع های اول با سوم و مصراع های دوم با چهارم همقافیه هستند. گاهی اوقات مصراع اول و سوم آزاد است. از بند دوم به بعد سه مصراع اول همقافیه و مصراع چهارم با مصراع چهارم بند اول نیز همقافیه می باشند. موضوع وتم اصلی "ائران گوزله مه سی" بیشتر در وصف وطن،سرزمین آباء و اجدادی، زادگاه و اصالت وطن با اندیشه ای وطن دوستانه که حس نوستالوژی نیز چاشنی آن می باشد و به صورت آهنگین سروده می شود فلذا بیشترین استعداد و ظرفیت آهنگ گذاری را نیز دارد. دیل دونمز Dildonmaz: دیل دونمز در معنای اسم بکار می رود و گونه ای از شعر عاشیقی که حروفی در آن به کار می رود که موقع تلفظ زبان حتی امکان حرکت ندارد . ماهنی mahni : ماهنی به معنای ترانه،نغمه،تصنیف،آواز،خنیا بود و به ترانه سرا و آوازه خوان نیز ماهنیچیmahnici می گویند و به سرودن ماهنی، ماهنی قوشما می گویند. ماهنی ها از لحاظ ساختاری و ظاهری شبیه به بایاتی ها هستند ولی از لحاظ موضوعی عمدتا موضوعی عاشقانه دارند بالعکس بایاتیلار که موضوعات متعدد و مختلفی را در برمی گیرد. در ادبیات فارسی به ماهنی ها ترانه های دوبیتی می گویند.  آغی لار ağilar : گونه ای دیگر از شعر تورکی می باشند که عمدتا در مراثی ها مورد استفاده قرار می گیرد. البته "آغی لار" بسته به نوع مجلس مراثی مانند مراثی اهل بیت علیهم السلام، شخصیت های بزرگ دینی، قهرمانان ملی، عاشق و معشوق و... هم از لحاظ احساس و عاطفه و هم از لحاظ نوع ترکیبات و واژه های بکار رفته و تشبیهات موجود و هم از نظر زبان شعری فرق می کند. ولی آنچه که وجه مشترک در بین انواع گوناگون "آغی لار" از لحاظ مضمون می باشد حزن و اندوه غالب در این گونه شعری هست."آغی لار" از لحاظ ظاهر و حتی قالب می تواند در قالب دوبیتی، مثنوی،و(بایاتیلار،قوشمالار،نازلاما لار و...) نیز بیان شود.
 

 
 
__________________
 
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/09/10  |
 ارگنه قون(ارگنه کون)
ارگنه قون یکى از افسانه هاى گؤک تورکها میباشد. در این افسانه گؤک تورکان در سرزمین مرتفعى که دورادور آن با کوههاى صعب العبورى محصور بود به مدت 400 سال زندگـى میکنند. آنان در آنجا به کشف آهن موفق میشوند. ارگنه قون یکى از افسانه هاى تورکان اوغوز بشمار میرود. اصل آن شعرگونه بوده است، طى قرون و اعصار متمادى سینه به سینه نقل میگشته تا اینکه در سده هاى اخیر کوتاه شدى آن در اشکال گوناگون نوشته شده است. ارگنه قون:ار(قهرمان) + گئنه(یئنی:جدید) + قون(گون:روز) گؤک تورکها بختشان بیدار، تیرشان رسا و نیرویشان چیره بود. دشمنان جمله همداستان گشته به کین خواهیشان برخاستند. پس از ده روز جنگ دشوار گؤک تورکها چیره شدند. سران قوم مغلوب انجمن بزرگـى ساخته به چاره جویى نشستند و چنین گفتند: «اگر علیه گؤک تورکها دست به نیرنگ نزنیم سرانجام کارمان به خسران خواهد کشید. دیگر بار لشکر آراستند و جنگ و نیرنگ را برابر ساختند، کارگر افتاد و گؤک تورکها دچار هزیمت شدند، سالمندانشان را از دم تیغ گذراندند، جوانانشانرا به بردگـى گرفتند، خانه هایشانرا ویران کرده اموالشانرا بغارت بردند
از بزرگ زادگان گؤک تورکها تنها یکى از پسران ایلخان که در آن سال همسر گزیده بود و دیگرى خواهرزاده وى دوقغـوز-اوغوز زنده مانده بودند که به بردگـى دشمنان درآمده بودند. آنان در فرصتى مغتنم، شبانه سوار بر اسبى شده همراه همسران خویش از دست دشمنان گریخته به زادگاه خویش برمیگردند. احشام فراوانى مىیابند که آنها نیز از دست دشمنان گریخته به چراگاههاى خویش برگشته بودند. دو بزرگ زاده گؤک تورک چاره را در آن دیدند که بهمراه احشام خود زیستگاه امنى در میان کوههاى صعب العبور بیابند تا از گزند کینه جویانشان در امان بمانند. پس از جستجوى زیاد سرانجام سرزمین دلخواهشانرا یافتند. نخجیرگاهى بغایت زیبا، دشتى فراخ، کران تا کرانش پوشیده از گل و گیاه، آبهاى گورا از هر سو روان… پروردگار را سپاس فراوان گفته در آنجا سکنى گزیدند».

400 سال بدین منوال گذشت. شمار گؤک تورکان و نیز اموال و احشامشان دیگر بار چنان فزون گشت که دیگر در ارگنه قون نمىگنجیدند. براى رهایى از این تنگنا در کنگره  بزرگـى به کنکاش نشستند و در چاره زیرین همرأى شدند:» از نیاکانمان شنیدیم که در بیرون این کوههاى سر به فلک کشیده سرزمینست بغایت پهناور و دلگشا با شهرهایى زیبا و آبادان، موطن نیاکانمان نیز آنجا بوده است. پروردگار را سپاس مى گوییم که ما امروز در چنان وضعى نیستیم که از بیم دشمنانمان خود را در این کوهها محبوس نماییم، راه خروجى جسته همچون سیلى خروشان بیرون آییم. با آنان که با ما سر جنگ دارند بستیزیم و با آنانکه از در دوستى در آیند آشتى کنیم.

کوهى را که در ترکیب آن آهن فراوان بود یافتند و با نصب دمه و کوره هاى عظیم صخره هاى ستبر را گداخته راه فراخى گشودند. با تعیین ماه، روز و ساعت مساعد چون سیلى خروشان بسوى دشتهاى بیکران سرازیر گشتند و از مشاهده چشم انداز دلگشا و لطافت هواى روحبخش بهارى به شور و وجد آمدند. کینه جویانرا به زانو در آوردند و با عافیت جویان مدارا کردند. و بدینگونه دیگر بار با فرمانروایى بر سرزمین نیاکان خود بزرگترین ملت جهان گشتند.

از آن تاریخ بزرگداشت آن روز پر شگون و برپایى آیینهاى ویژه براى زنده نگهداشتن خاطره آن پیروزى بزرگ در بین گؤک تورکان مرسوم گشت. در روز جشن، ابتدا آتش بزرگـى برافروخته قطعه اى آهن در میان آن میگذاشتند، چون آهن سرخ میشد، آنرا با گیره اى برداشته بر روى صندل مى نهادند. ابتدا خاقان بزرگ و سپس دیگر بزرگان با چکش بر آهن میکوبیدند و بدینگونه جشن و سرور همگانى آغاز میشد…«

(برگرفته از: سیدکمال قارالى اوغلو. تورک ادبیاتى تاریخى. استانبول 1973)سعی خواهد شدروایت های دیگراز این افسانه نیزدروبلاگ آنادیلی درج گردد.

                                                                                      ( به روایتی دیگر)

در داستانهای حماسی تورکان، بالاخص در بین “گوگ تورکها/ تورکان آسمانی،

واقعه بازگشت از ارگنه قـون آغاز سال نو محسوب میشد و آنرا با شکوه و

جلال خاصی برگزار می کردند. این رسم باستانی هنوز نیز برگزار می شود.

رؤسای دول مستقل تورک زبانان آسیای میانه، آذربایجان، ترکیه و با کوبیدن

پتک بزرگی بر آهن دمیده در آتش جشن ارگنه قون و آغاز سال نو را اعلام

می کند. مراسم شکوهمند ارگنه قون هر ساله از تلویزیون دولتی ترکیه

مستقیما پخش می شود.


گوک تورکان در سراسر امپراطوری خویش با عدالت حکمروانی می کردند.

در زمان حکمرانی ایل خان، سرکرده قوم تاتار بنام “سوینچ خان مغول

با هجومی غافلگیرانه و با حیله گری به سرزمین گوک تورکها هجوم آورده،

تمامی جنگجویان و مردان را از دم تیغ گذرانده، زنان و اطفالشان را به اسارت گرفت.

فرزند کوچک خاقان بنام “قیان” و پسرعمویش “توقوز” از این حمله

وحشیانه جان سالم بدر می برند. آنها با همسرانشان به جنگلی انبوه

پناه برده، این محل پرصفا و خوش منظر را “ارگنه قـون” می نامند

( کمره کوه، قون = قونماق، فرود آمدن، ارگنه وصفی برای این محل).

طی سالیان متمادی آنان در ارگنه قون بتدریج قدرتمند می شوند و بر

تعداد جمعیتشان نیز افزوده می شود.

تورکها برای اینکه در این جنگل وسیع دچار گرسنگی نشوند، سه ماه

از سال را در تدارک آذوقه زمستانی به جمع آوری غذا می پردازند.

آذوقه های جمع شده را در سوم (غار) می انباشتند. یکسال زمستان

سخت و درازی پیش آمد. آذوقه تورکان نیز تمام شده بود. اوغوز نامی

از تورکان بدنبال آذوقه راهی جنگل شد هرچه گشت خوردنی نیافت،

نا امید در حال بازگشت به بوز قورت (گرگ خاکستری) برخورد

می کند و احوال خود را بیان می کند و در وصف برخی فصول سال

می گوید:

«اۆچی جنت یآغی دیر، (سه تایش مانند بهشت است)
اۆچی بیزه یاغی دیر، (سه تایش دشمن ماست)
اۆچی یئغیپ گتیره ر، (سه تایش فراهم آورنده است)
اۆچی اوروپ دآغیدار.» (سه تایش پریشانی است)
بوزقورت (گرگ) به وی می گوید: “ای فرزند اوغوز! در مسیرت یک گله

گوسفند، یک دسته گندم، سنگ آسیاب و یک دوک خواهی دید.

آنها را با خودت بردار. گوشت گوسفندها را بخور، پشمش را بریس و

برای ایلت لباس بدوز، از پوستش پوستین بدوز. بعد از فرارسیدن

بهار، دانه های گندم را بزمین بپاش و با عرق پیشانی ات آبیاری کن،

بره های گوسفند را در دستانت پرورش بده تا زیاد شوند.”

اوغوز نصیحت بوزقورت را برجای می آورد. در بهار گندم را درو

می کنند، گوسفندان بره های فراوان می آورند. تمامی اولوس

شاد می شوند و تانگری آسمانها را دعا می کنند.

اوغوز باز هم به همان بوزقورت برمی خورد و بنا به پیشنهاد وی

از روز سی ام چله بزرگ جشن بزرگی برپا می کند و همگی

دور آتش مقدس به شادمانی می پردازند.

تورکها چهارصد سال در ارگنه قون می مانند. سرانجام تصمیم

می گیرند که به سرزمین پدری بازگردند. ولی هرچه تلاش

می کنند، راه بازگشت را نمی یابند. باز هم بوز قورت

(گرگ نجات بخش) به سراغ آنها آمده می گوید: “اگر در پشت

این کوه اتش برافروزید، سنگها گداخته شده راه برای شما باز

خواهد شد.” تورکها این کار انجام می دهند و راه بازگشت به

وطن پدری را می گیرند. این بار نیز بوزقورت آنان را تا رسیدن به

سرزمین آبا و اجدادی شان راهنمائی میکند.

روز بازگشت تورکان به سرزمین پدری مصادف با برابر شدن

شب و روز بود، بهمین سبب آنرا “تأزه گون” (روز نو/ نوروز)

می خوانند که با مصادف با 21 مارت می شود. این روز

سرسبز و پر از لاله و ریحان را “اوغوز گونی” (روز اوغوز) نیز می نامند.

از آن تاریخ تا به امروز این روز، سرآغاز سال نو محسوب می شود.

جشن سال نو را خاقان با کوبیدن پتکی بزرگ بر آهن تاخته می گشاید.

در بین تورکان تقویم 12 حیوانی رایج بود. هر سال به نام حیوانی

نامگذاری می شود (موش، اسب، خرگوش، گاو). در بین ایرانیان

تا رواج تقویم جلالی در عهد سلجوقیان سالشمار مخصوصی

نبود. بنابه محاسبات دقیق دانشمند عهد ملکشاه 21 مارت،

برابری روز و شب بعنوان آغاز سال نو اعلان می شود.

در کتاب “تاریخ بخارا”ی ابوبکر نرشچی و نیز در کتاب جغرافیای

حدود العالم، به بزرگداشت جشن نوروز در بین تورکان اشاره

می شود. حتی در بین تورکمنها هم اینک جشنی بنام

«چوپون نوروزی» رایج است که آن ده روز قبل از نوروز فعلی

برگزار می شود.

چهار، چهارشنبه آخر هر سال به نامهای “سوو چهارشنبه

سی” (چهارشنبه آب- بمناسبت ذوب شدن یخها و

جاری شدن آب)، “یل چهارشنبه سی” (چهارشنبه باد-

بمناسبت وزش باد ملایم بهاری)، “اوت چهارشنبه سی

(چهارشنبه آتش بمناسبت دمیده شدن گرما بر خاک

و رویش) و “توپراق چهارشنبه سی” (چهارشنبه زمین/

خاک- تقدس به برکت دادن زمین) نامگذاری می شود.

تورکان در هریک از این چهارشنبه ها آتش بزرگی می افروزند

، تمامی اولوس بر گرد آن جمع می شوند و به نیایش

تانگری آسمانها می پردازند. و نیز مراسمی در ایام

غیسغا چهارشنبه” (چهارشنبه کوتاه) و “اوزین چهارشنبه

(چهارشنبه طولانی) برگزار می کردند. در مراسم “غیسغا

چهارشنبه” تورکان یال و دم اسبان را کوتاه کرده آنرا

می آرایند. زنان نیز در این روز موی سرها را بشکلی

زیبا تزیئن می نمایند. در آخرین چهارشنبه سال، بر فراز

تپه بلندی آتش بزرگی می افروزند و در اطراف تا صبح

به شادمانی و پایکوبی می پردازند و از قمیز (شراب

مخصوص از شیر مادیان) سرمست می شوند. قبل از طلوع

آفتاب، از چشمه مقدس کوزه ها را پر کرده به منزل بر

می گردند. مراسم آتش افروزی در این روزها بخاطر

سپاسگزاری و شکرگزاری و یاد آوری روز بازگشت به وطن پدری

از ارگنه قون می باشد.

 



|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/07  |
 دکتر صدیق قیدار-زنجان91/12/27
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/02  |
 تورکجه شعر وموسیقی آخشامی -قیدار 91/12/27
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/02  |
 دکترصدیق . مقبره قیدار نبی (ع)91/12/27
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/02  |
 دکتر صدیق کتله خور ماغاریندا91/12/27
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/02  |
 دکترصدیق ورحمت اله خداکرمی (سول رسیم)(مدیربرنامه تورکجه شعر وموسیقی آخشامی)91/12/27
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/02  |
 مولانافضولی شعر لری

فضولی شعرلریندن نئچه اورنک

 

غمدن اولدوم دیمه دیم حال دل زار سنه

ای  گول  تازه  روا   بیلمه دیم  آزار  سنه

 

 *

ای بی وفا که عادت اولوبدور جفاسنه

بالله جفادی اولمادیمک بی وفا سنه

مین جان اولایدی کاش من دلشکسته ده

تا هربیریله بیر یول اولایدیم فدا سنه

*

کونول ،تا وارالینده جام می،تسبیحه ال وورما

نماز اهلینه اویما،اونلارایلن دورما ،اوتورما

خطیبی سانما صادیق،واعظین قوولیله فعل ائتمه

امامی توتما عاقیل،اختیارین اونا تاپشیرما

*

منیم تک هئچ کیمی زار وپریشان اولماسین یارب

اسیر درد عشق وداغ هجران اولماسین یارب

گوروب اندیشه ی قتلیمده اول ماهی بودور دردیم

کی بو اندیشه دن اول مه پشیمان اولماسن یارب

*

غیره ائیلربی سبب مین التفات او ل نوش لب

التفات ائتمز منه مطلق ،نه دیر بیلمم سبب

*

آه ایله دیگیم سروخرامانین ایچون دور

قان اغلادیغیم غنچه ی خندانین ایچون دور

سرگشته لیگیم کاکل مشگیننین اوجوندان

اشفته لیگیم زلف پریشانین ایچون دور

*

ای خوش اول مست کی بیلمز غم عالم نه ایمیش

نه چکر عالم اوچون غم ،نه بیلیر غم نه ایمیش

بیر پری سلسله  نین عشقینه دوشدوم ناگه

ایندی بیلدیم سبب خلقت آدم نه ایمیش

*

 حاصیلیم یوخ سر کویوندا ،بلادن غیری

غرضیم یوخ ره عشقینده ،فنادن غیری

*

یارب بلای عشق ایله قیل آشنا منی

بیردم بلای عشقیدن ائتمه جدا منی

آز ائیلمه عنایتینی اهل درد دن

یعنی کی چوخ بلا لره قیل آشنا منی

***

 

 

|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/02  |
 دوکتورصدیق قئیداردا

سخنرانی استاد در شب شعر و موسیقی در شهر قیدار (شهرستان خدابنده)

 

قیداری گؤزلر گؤزلریم

یوللارین آردیندا قالمیش یاری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌،

کؤنلومه تسکین وئره‌ن دلداری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌.

قلبیمی ساتدیم پولا‌‌‌، پامال ائتدیم عُمرومو‌‌‌،

قلب پول یوخ‌‌‌، سکّه‌نی - دیناری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌.

چن گلیب باسدی دومان‌‌‌، گؤرسنمه‌دی نه داغ‌‌‌، نه دوز‌‌‌،

دوزلری‌‌‌، یایلاقلاری‌‌‌، داغلاری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌.

یادا وئردیم عشقیمی‌‌‌، ساتدیم اوره‌ك غمخانه‌‌سین،

ایندی تبریزلی گؤزه‌ل غمخواری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌.

فارسا ساروان سؤیله‌دیم‌‌‌، یوللاردا آزدیردی منی‌‌‌،

زنگانا گئتمک اوچون قئیداری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌.

سانما دوزگون بایراغی یئرلرده سالار‌‌سیز قالیب‌‌‌،

داغدا بیر دوزگون سایاق سرداری گؤزلر گؤزلریم‌‌‌.

زنگان لوحه‌لری

(شعر بالا را استاد در سال 1377

زمانی که در دانشگاه زنجان تدریس می‌کردند، سروده‌اند)

 در روز 27 اسفند ماه 1391 استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق بنا به دعوت اداره‌ی فرهنگ و ارشاد اسلامی شهر «قیدار» مرکز شهرستان خدابنده برای شرکت و سخنرانی در شب شعر و موسیقی ترکی با نام «تورکجه شعر و موسیقی آخشامی» حضور پیدا کردند. این مراسم با شکوه با حضور بسیاری از شاعران و هنرمندان ایالات خمسه زنجان - مقیم در استان‌های مختلف کشور از جمله قم، تهران، آذربایجان شرقی و غربی - در ساعت 16 کار خود را آغاز کرد. در ابتدا پس از قرائت کلام الله مجید، مجری این مراسم آقای رحمت خداکرمی، بعد از خوشامدگویی و قرائت چند شعر ترکی، از رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهر قیدار، آقای بیت الله گل محمدی دعوت کرد تا به ایراد سخنرانی بپردازند. پس از آن موسیقی عاشیقی اجرا شد و چند تن از شاعران، شعرهای خود را خواندند. سپس از استاد دعوت شد تا برای ایراد سخنرانی تشریف ببرند. استاد نیز با بیان پیشینه‌ی شعر و ادبیات عاشیق‌های آذربایجان که حتی به چند هزار سال قبل باز می‌گردد و کشف تصاویر شخصی ایستاده در الواح سومری که ساز بر سینه گرفته است، در سنگ نوشته‌ها و کتیبه‌های باستانی، از اصالت و رسالت عاشیق‌ها در طول تاریخ سخن گفتند. عاشیق‌هایی که فقط نوازنده‌ی ساز نبودند بلکه یک فرهنگ عظیم را با زبان شعر و موسیقی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کردند و غالباً حکم یک خردمند و مرشد را برای اطرافیان داشتند و با ظلم و استبداد مقابله می‌کردند و سعی داشتند کاستی‌های اجتماعی را به سمت بهبودی هدایت کنند. در انتها استاد، یکی از غزلیات امام خمینی (ره) را که به شعر ترکی ترجمه کرده بودند، قرائت کردند.

 

پس از اجراهای مختلف توسط عاشیق‌ها و شاعران، در انتها از رئیس اداره ارشاد و استاد دکتر صدیق دعوت شد تا برای اهدای جوایز به روی صحنه بروند. شب شعر و موسیقی در ساعت 20 به کار خود پایان داد. از نکات جالب توجه این مراسم اجرای برنامه شعرخوانی به زبان ترکی توسط سه دختر حدودا 5 – 6 ساله بود که با استقبال گرم و پر شور تماشاچیان مواجه شد. در انتها جوانان و علاقه‌مندان به استاد، گرداگرد ایشان را گرفتند و ضمن اظهار ارادت و ابراز محبت فراوان، با ایشان عکس‌های یادگاری گرفتند.

فردای آن روز، دوستداران استاد، ایشان را به برای بازدید از آرامگاه قیدار نبی و غار «کتله خور» واقع در شهر گرماب، به محلهای مربوطه بردند. پذیرایی گرم، محبت و ادبشان نسبت به استاد همچنین عشق این جوانان به ادبیات و زبان ترکی ستودنی بود.

ضمن قدردانی از زحمات همه عاشقان استاد، تعدادی از عکسهای یادگاری را برای ثبت در تاریخ، دروبلاگ قرار دادیم.

نقل از:duzgun.ir



ادامه مطلب
|+| نوشته شده توسط رحمت یاشار در 92/01/01  |
 
 
بالا